![](https://www.reporter.al/wp-content/uploads/2024/09/hqdefault.jpg)
Ka diçka të kalbur në gjendjen e Evropës. Në qendër të fjalimit të presidentit francez Emmanuel Macron në Sorbonë në prill ishte një paralajmërim se Evropa është e vdekshme – “ajo mund të vdesë”. Shumë ndiejnë një nevojë urgjente për një mënyrë të re të menduari, lidership të ri dhe ide të reja, megjithatë është e vështirë të thuhet se ku mund të gjenden këto. Gjenerimi i ideve të reja dhe krijimi i parimeve të reja kërkon debat të hapur. Por Evropa mbetet e fiksuar pas një politike konsensusi, dhe për këtë arsye është mbërthyer me një ortodoksi mashtruese të propaganduar nga qarqet zyrtare dhe opinioni elitar në Berlin dhe Paris.
Marrëdhënia midis Francës dhe Gjermanisë ka qenë boshti qendror i historisë evropiane për 200 vjet. Pas çezurës së Luftës së Dytë Botërore – e cila i la elitat e vjetra në të dy vendet krejtësisht të poshtëruara – dyshja franko-gjermane vazhdoi të bëhej themeli për projektin evropian. Por tani të dy vendet janë të paralizuara dhe demokracia – e cila ishte thelbësore për ribërjen e Evropës së pasluftës – po ngec. Votuesit francezë sapo kanë zgjedhur një parlament të varur që përfshin të djathtën ekstreme, të majtën radikale dhe një qendër të izoluar, të parëndësishme, ndërsa qeveria e koalicionit jopopullor të Gjermanisë mbetet e ngecur në mosmarrëveshje fiskale të pafundme. Më keq akoma, zgjedhjet rajonale atje muajin e ardhshëm ka të ngjarë të prodhojnë një rezultat të stilit francez.
Evropianët duket se nuk u kushtojnë më shumë vëmendje motorëve të vjetër të integrimit evropian. Nuk ndihmon që udhëheqësit e tyre aktualë të ngjajnë me karikaturat e traditave të tyre përkatëse. Macron (i cili dikur e krahasonte veten me Jupiterin) është Napoleonik në dashurinë e tij për kumarin në shkallë të gjerë. Kujtoni diplomacinë e tij pas pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, e cila shpejt u shemb në një përpjekje të kotë për të qetësuar Vladimir Putinin. Më pas erdhi sugjerimi i tij se trupat e NATO-s mund të kenë nevojë të dislokohen në Ukrainë, ndjekur nga vendimi i tij po aq i keqgjykuar për të thirrur zgjedhje të parakohshme parlamentare këtë verë.
Ndërkohë, kancelari gjerman Olaf Scholz ka kanalizuar Immanuel Kant-in e tij të brendshëm, duke këmbëngulur në mundësinë e një paqeje të përhershme. Slogani për fushatën e tij të keqvlerësuar zgjedhore evropiane ishte “Garantimi i paqes”. Kur ai mbajti një fjalim për të përkujtuar 300-vjetorin e lindjes së Kantit, audienca e tij priste me padurim që ai të përmendte raketat Taurus për të cilat është lutur Ukraina. Duke i qëndruar besnik vetes, ai nuk e bëri këtë.
Kështu, dy obsesione gjermane – paqja dhe buxhetet e ekuilibruara – kanë prodhuar një përzierje të rrezikshme që kërcënon të ndërpresë mbështetjen gjermane për Ukrainën në një moment kritik, duke rrezikuar paqen dhe stabilitetin fiskal në të gjithë Evropën.
Nuk është çudi që të gjithë duan një ndryshim në lidership. Në të kaluarën, Evropa kishte katër shtylla: Franca, Gjermania, Italia dhe Mbretëria e Bashkuar, secila prej të cilave dikur kishte ekonomi dhe popullsi me madhësi të ngjashme. Megjithatë, pas bashkimit të Gjermanisë në vitin 1990, përmasat ndryshuan, ndërsa Italia është diskredituar nga paqëndrueshmëria e vazhdueshme politike dhe Britania nga lufta civile e Partisë Konservatore që çoi në Brexit.
Megjithatë, çuditërisht, Britania dhe Italia tani duken më mirë se ekipi i vjetër Berlin-Paris. Italia ka një qeveri të matur, fiskale të përgjegjshme, gjeopolitikisht të zgjuar, pro-evropiane nën kryeministren Giorgia Meloni. Edhe pse ajo doli nga neofashistja Movimento Sociale Italiano, ajo ka braktisur pjesën më të madhe të ideologjisë së saj. Në mënyrë të ngjashme, Britania tani ka një qeveri laburiste të matur, përgjegjëse fiskale, gjeopolitike, nën kryeministrin Keir Starmer, i cili zëvendësoi dhe më pas dëboi Jeremy Corbyn dhe impulsin anti-evropian, antisemitik që ai përfaqëson. Të dy vendet po përfitojnë nga fakti se qeveritë e mëparshme bënë gabime të tmerrshme.
Ky është gjithashtu një moment i mirë për vendet më të vogla. Danimarka, Suedia, Polonia dhe – jashtë Bashkimit Evropian – Norvegjia dhe Zvicra po tregojnë se janë ekonomikisht dinamike dhe inovative politikisht dhe në aspektin strategjik. Polonia, më e madhja dhe me rritjen më të shpejtë prej tyre, ofron një shabllon unik për një Evropë të ardhshme. Për shkak të pozicionit të saj gjeografik, ajo ka bërë përpjekjet më të mëdha për të rritur shpenzimet e mbrojtjes; dhe ndryshe nga fuqitë më të mëdha evropiane, ajo nuk ka një industri të rrënjosur vendase të mbrojtjes, lobistët e së cilës bllokojnë me këmbëngulje përpjekjet për të evropianizuar kapacitetin ushtarak të kontinentit.
Ukraina, Zvicra dhe Norvegjia të gjitha mund t’u mësojnë fqinjëve të tyre evropianë shumë rreth mënyrës se si të përshtaten me botën e sotme në ndryshim. Macron ka eksperimentuar me krijimin e një Bashkimi më të gjerë Politik Evropian dhe liderët nga 43 vende u mblodhën këtë verë për një samit në Pallatin Blenheim (vendlindja e Winston Churchill).
Duke parë përpara, mund të imagjinohet që çështjet evropiane të riorientohen rreth një triumvirati të ri që përfshin Britaninë, Italinë dhe Poloninë. Ashtu si Franca dhe Gjermania, edhe këto vende ndajnë shumë histori. Por ata gjithashtu ndajnë një vlerësim të realiteteve aktuale globale, si dhe një kulturë debati. Himni kombëtar polak është kënga marshuese e një gjenerali polak në Ushtrinë Napoleonike. Londra ishte selia e qeverisë polake në mërgim pas vitit 1940, dhe avionët dhe ushtarët polakë luajtën një rol vendimtar në angazhimet kryesore të Luftës së Dytë Botërore, më spektakolari në Betejat e Britanisë dhe Monte Cassino.
Britania, Italia dhe Polonia gjithashtu jetojnë fort në të tashmen: ata nuk po grinden vazhdimisht për transferimin e pushteteve tek institucionet evropiane apo për integrimin monetar. Dhe ata kanë tradita të forta debati. Në Anglinë e shekullit të nëntëmbëdhjetë, dramaturgët Gilbert dhe Sullivan talleshin me mënyrën se si “Çdo djalë dhe çdo vajzë/Që ka lindur në botë i gjallë/Është ose pak Liberal/Ose përndryshe pak Konservator!” Italia i kapërceu mosmarrëveshjet mes klerikëve dhe anti-klerikëve. Dhe Polonia i mbijetoi ndarjes ndërmjet dy luftërave mes dy figurave ushtarake me vizione alternative, Marshallit Józef Piłsudski dhe gjeneralit Wladysław Sikorski – një rivalitet i gjatë që ka jehonë në tensionet në ditët e sotme midis liderit të ekstremit të djathtë Jarosław Kaczyński dhe kryeministrit Donald Tusk.
Atributi kryesor i një demokracie të suksesshme është nocioni i vjetër athinas i parrezisë: e drejta dhe detyra e të gjithë qytetarëve për t’u shprehur lirisht në asambletë publike. I njëjti koncept ndonjëherë paraqitet edhe si përgjegjësi për t’i thënë të vërtetën pushtetit. Qindra vjet më vonë, ajo prodhoi lulëzimin e Rilindjes, me bindjen e saj se idetë dhe argumentet duhet të jenë të testueshme dhe të kundërshtueshme. Si i vetmi parim që autokracitë absolutisht duhet ta shtypin, parrezia është çelësi për të shpëtuar demokracinë – dhe njerëzimin bashkë me të.
Marrë me autorizim nga Project Syndicate, 2016. Ripublikimi mund të bëhet vetëm me lejen e Project Syndicate. Who Will Create a New European Culture of Debate?