{"id":79998,"date":"2012-12-07T14:25:09","date_gmt":"2012-12-07T13:25:09","guid":{"rendered":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/sekrete-dhe-genjeshtra-fundi-i-mohuar-i-viktimave-te-komunizmit\/2012\/12\/07\/"},"modified":"2026-04-21T22:36:22","modified_gmt":"2026-04-21T20:36:22","slug":"sekrete-dhe-genjeshtra-fundi-i-mohuar-i-viktimave-te-komunizmit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/sekrete-dhe-genjeshtra-fundi-i-mohuar-i-viktimave-te-komunizmit\/2012\/12\/07\/","title":{"rendered":"Sekrete dhe g\u00ebnjeshtra: Fundi i mohuar i viktimave t\u00eb komunizmit"},"content":{"rendered":"<p>I lir\u00eb pas 17 vitesh burg, Fatos Lubonja filloi t\u00eb rr\u00ebmonte n\u00eb t\u00eb shkuar\u00ebn.<\/p>\n<p>K\u00ebrkonte t\u00eb zbulonte se si n\u00eb mosh\u00ebn 23-vje\u00e7are p\u00ebrfundoi n\u00eb katalogun e mjer\u00eb t\u00eb komunizmit shqiptar: nj\u00eb i burgosur politik,\u00a0 i reduktuar n\u00eb nj\u00eb em\u00ebr e nj\u00eb num\u00ebr.<\/p>\n<p>Zbulimi i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs e udh\u00ebhoqi prej arkivave t\u00eb policis\u00eb sekrete drejt e tek num\u00ebratori publik, ku gjeti nj\u00eb tjet\u00ebr em\u00ebr dhe num\u00ebr, q\u00eb ngjallte shpres\u00ebn e nj\u00eb p\u00ebrgjigjeje.<\/p>\n<p>\u201cJu e kuptoni pse ju kam marr\u00eb. Dua t\u2019ju takoj\u201d, i tha Lubonja, pasi i ra numrit.\u00a0 Burri nga ana tjet\u00ebr heshti p\u00ebr disa sekonda, i bindur megjithat\u00eb se mund t\u00eb fitonte ve\u00e7se koh\u00eb. Ishte ish-agjenti i policis\u00eb sekrete q\u00eb kishte p\u00ebrgatitur dosjen p\u00ebr d\u00ebnimin e Lubonj\u00ebs. Emri i tij \u00ebsht\u00eb Llambi Kote dhe e njihte publicistin shum\u00eb m\u00eb mir\u00eb se \u00e7\u2019njihej prej tij.<\/p>\n<p>U takuan n\u00eb katin e n\u00ebndhesh\u00ebm t\u00eb nj\u00eb lokali n\u00eb Tiran\u00eb, n\u00eb fundin e vitit 2010. Asokohe, ish i burgosuri ishte n\u00eb t\u00eb 60-at, nd\u00ebrsa oficeri q\u00eb i dha nj\u00eb dor\u00eb t\u00eb mir\u00eb arrestimit t\u00eb tij po shtynte t\u00eb shtat\u00ebdhjetat.<\/p>\n<p>Mes diktaturave komuniste t\u00eb Europ\u00ebs Lindore, ajo e Shqip\u00ebris\u00eb ishte m\u00eb e ngrata dhe e \u00e7uditshmja. Paralelisht me shtypjen e armiqve, lideri paranojak, Enver Hoxha ndaloi thuajse t\u00eb gjitha kontaktet me vendet e tjera. Nj\u00eb grusht t\u00eb huajsh vizituan Shqip\u00ebrin\u00eb dhe vet\u00ebm pak shqiptar\u00eb u lejuan t\u00eb udh\u00ebtonin jasht\u00eb.<\/p>\n<p>Brenda burgut t\u00eb madh t\u00eb vendit t\u00eb tij, Hoxha krijoi ca t\u00eb tjer\u00eb m\u00eb t\u00eb vegj\u00ebl. Armiqt\u00eb e supozuar t\u00eb shtetit u d\u00ebrguan n\u00eb k\u00ebto kampe, t\u00eb nd\u00ebrtuara sipas modelit t\u00eb gulak\u00ebve stalinian\u00eb. T\u00eb burgosurit u detyruan t\u00eb punonin n\u00eb projektet madhore t\u00eb qeveris\u00eb, e shum\u00eb prej tyre vdiq\u00ebn p\u00ebr shkak t\u00eb kushteve t\u00eb t\u00ebmerrshme.<\/p>\n<p>Rreth 200 mij\u00eb njer\u00ebz kaluan p\u00ebrmes k\u00ebtyre kampeve. N\u00eb nj\u00eb shtet me 3 milion\u00eb banor\u00eb, thuajse nj\u00eb n\u00eb 15 kishte nj\u00eb t\u00eb af\u00ebrm t\u00eb burgosur apo t\u00eb internuar nga komunist\u00ebt.<\/p>\n<p>Sot, vet\u00ebm 2700 ish-t\u00eb burgosur jan\u00eb ende gjall\u00eb. T\u00eb d\u00ebshp\u00ebruar dhe t\u00eb varf\u00ebr, pjesa m\u00eb e madhe e tyre kan\u00eb marr\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb k\u00ebst t\u00eb kompensimit t\u00eb premtuar nga qeverit\u00eb post-komuniste. Gjat\u00eb grev\u00ebs s\u00eb uris\u00eb n\u00eb Tiran\u00eb, muajin e kaluar, dy ish-t\u00eb burgosur politik\u00eb i vun\u00eb zjarrin vetes. Nj\u00ebri prej tyre vdiq m\u00eb pas nga djegiet.<\/p>\n<p>T\u00eb pasigurt p\u00ebr d\u00ebmshp\u00ebrblimin, t\u00eb mbijetuarit kan\u00eb k\u00ebrkuar gjithashtu hapjen e sekreteve t\u00eb pista t\u00eb shtetit komunist, fshehur n\u00eb arkiv\u00ebn e policis\u00eb s\u00eb vjet\u00ebr sekrete, Sigurimit. Deri m\u00eb sot, shteti nuk e ka p\u00ebrmbushur apelin p\u00ebr hapjen e dosjeve.<\/p>\n<p>Gjat\u00eb intervistave p\u00ebr BIRN, disa zyrtar\u00eb konfirmuan se nj\u00eb pjes\u00eb e mir\u00eb e dosjeve jan\u00eb shkat\u00ebrruar. Sipas tyre, ato q\u00eb kan\u00eb mbijetuar nuk ka gjas\u00eb t\u00eb shohin drit\u00ebn e diellit, pasi jan\u00eb ruajtur si karta loje n\u00eb kapitalin politik t\u00eb lider\u00ebve aktual\u00eb t\u00eb vendit.<\/p>\n<p>\u201cThashethemet p\u00ebr ish-bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt mes politikan\u00ebve kan\u00eb qarkulluar prej vitesh, por deri m\u00eb tani, publiku shqiptar ka par\u00eb vet\u00ebm pak dosje\u201d,-thot\u00eb Fatos Klosi, ish-shefi i policis\u00eb sekrete n\u00eb vitin 1998.<\/p>\n<p>\u201cKjo \u00e7\u00ebshtje \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr shantazh politik, p\u00ebr t\u00eb frik\u00ebsuar ata q\u00eb mund t\u00eb frik\u00ebsohen\u201d.<\/p>\n<p>Pas r\u00ebnies s\u00eb komunizmit, Shqip\u00ebria \u00ebsht\u00eb dominuar nga dy parti: Demokrat\u00ebt dhe Socialist\u00ebt. T\u00eb dyja pal\u00ebt kan\u00eb mbushur me premtime viktimat e komunizmit, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb akuzojn\u00eb nj\u00ebra-tjetr\u00ebn p\u00ebr injorimin e k\u00ebrkesave t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb shfryt\u00ebzohej p\u00ebr paqtim, e shkuara e dhimbshme e Shqip\u00ebris\u00eb \u00ebsht\u00eb kthyer n\u00eb nj\u00eb instrument force p\u00ebr aren\u00ebn politike.<\/p>\n<p><strong>Asgj\u00ebsimi i dosjeve<\/strong><\/p>\n<p>Lubonja ishte n\u00eb fillimet e nj\u00eb karriere premtuese si akademik, kur autoritetet zbuluan ditar\u00ebt e tij sekret\u00eb, mbushur me pak\u00ebnaq\u00ebsi p\u00ebr regjimin e Hoxh\u00ebs.<\/p>\n<p>U d\u00ebrgua n\u00eb burgun fam\u00ebkeq t\u00eb Spa\u00e7it, ku edhe kaloi 4 muaj n\u00eb nj\u00eb biruc\u00eb t\u00eb izoluar n\u00eb shenj\u00eb proteste. Pas pes\u00eb vitesh burg, vuajtja e tij u zgjat me nj\u00eb d\u00ebnim t\u00eb ri p\u00ebr p\u00ebrfshirjen n\u00eb nj\u00eb organizat\u00eb armiq\u00ebsore brenda kampit. I burgosur n\u00eb vitin 1974, Lubonja e pa veten t\u00eb lir\u00eb vet\u00ebm kur komunizmi u shk\u00ebrmoq, n\u00eb vitin 1991.<\/p>\n<p>[fact title=&#8221;Dosja e Fatos Lubonj\u00ebs&#8221;]BIRN ka siguruar nj\u00eb kopje t\u00eb dosjes s\u00eb p\u00ebrgatitur nga Sigurimi p\u00ebr gjyqin e Fatos Lubonj\u00ebs.<\/p>\n<p>Dokumentet nuk jan\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, aq sa pritej t\u00eb ishte dosja personale e Lubonj\u00ebs n\u00eb Arkivin e Sigurimit.<\/p>\n<p>N\u00eb dosjet e hetuesis\u00eb nuk ka t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr personat q\u00eb spiunuan Lubonj\u00ebn, nd\u00ebrsa destinacioni i kat\u00ebr ditar\u00ebve t\u00eb kapur n\u00eb nj\u00eb papafingo nga policia sekrete n\u00eb vitin 1974 \u00ebsht\u00eb i panjohur.<\/p>\n<p>Gjithsesi, dosja ka fotografi t\u00eb ditar\u00ebve t\u00eb humbur, konkluzionet e ekspert\u00ebve t\u00eb shkrimit dhe d\u00ebshmi t\u00eb marra nga miqt\u00eb dhe familjar\u00ebt e Lubonj\u00ebs.<\/p>\n<p>N\u00eb to gjenden gjithashtu transkripte t\u00eb d\u00ebshmive t\u00eb Lubonj\u00ebs. I pyetur p\u00ebr arsyen se pse nuk i dogji ditar\u00ebt p\u00ebr t\u00eb shmangur arrestimin, ai p\u00ebrgjigjej: \u201cSepse i kisha t\u00eb shtrenjt\u00eb\u201d.[\/fact]<\/p>\n<p>N\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e re, Lubonja b\u00ebri karrier\u00eb si publicist e shkrimtar, i trazuar megjithat\u00eb nga e shkuara e tij. Cili nga miqt\u00eb e tradhtoi? Ku kishin p\u00ebrfunduar ditar\u00ebt e tij, t\u00eb konfiskuar nga hetuesia?<\/p>\n<p>Nga ai takim me ish-agjentin sekret n\u00eb Tiran\u00eb,\u00a0 Lubonja priste nj\u00eb mbyllje. Nj\u00eb fund q\u00eb nuk mundi ta gjente. Kot u dredhonte dyshimeve t\u00eb tij p\u00ebrmes pyetjeve t\u00eb veta. Lubonja mbeti i shtangur prej faktit se sa pak n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb kishte ndryshuar.<\/p>\n<p>\u201cU tmerrova q\u00eb ai kishte ende pushtet mbi mua,\u00a0 jo un\u00eb mbi t\u00eb.\u00a0 Sepse ai dinte \u00e7\u2019kishte ndodhur, nd\u00ebrsa un\u00eb k\u00ebrkoja t\u00eb dija\u201d,-tregon Lubonja.<\/p>\n<p>U ngrit i pashpres\u00eb prej takimit. Nopran dhe i paepur, Lubonja megjithat\u00eb ende habitet teksa i rikthehet dialogut me Koten. Ish-oficeri i sh\u00ebrbimit sekret mbrohej me vuajtjen e tij, se edhe ai u godit ca vite m\u00eb von\u00eb nga regjimi e iu desh t\u2019i p\u00ebrvishej pun\u00ebs n\u00eb nj\u00eb fabrik\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cU p\u00ebrpoq t\u00eb m\u00eb bindte se ishim nj\u00ebsoj, t\u00eb dy viktima t\u00eb koh\u00ebs son\u00eb\u201d, thot\u00eb Lubonja.<\/p>\n<p>Ideja se t\u00eb gjith\u00eb vuajt\u00ebn nj\u00ebsoj n\u00ebn komuniz\u00ebm d\u00ebshp\u00ebron ata q\u00eb humb\u00ebn m\u00eb shum\u00eb se t\u00eb tjer\u00ebt.\u00a0 Politika e shtetit kundrejt s\u00eb shkuar\u00ebs duket se e mb\u00ebshtet k\u00ebt\u00eb ide, pa qen\u00eb nevoja ta shpreh\u00eb me fjal\u00eb.<\/p>\n<p>Ish-t\u00eb p\u00ebrndjekurve politik\u00eb iu premtua d\u00ebmshp\u00ebrblim, por n\u00eb fakt, trajtimi i tyre ka pasur pak ndryshim nga ai i qytetar\u00ebve t\u00eb zakonsh\u00ebm. Arkiva e Sigurimit, e cila do t\u00eb duhej t\u00eb zbulonte kush spiunoi k\u00eb gjat\u00eb komunizmit,\u00a0 mbetet ende sot e mbyllur.<\/p>\n<p>Nj\u00eb shembull tjet\u00ebr, ai i Gjermanis\u00eb Lindore, ku u hap\u00ebn dosjet e fam\u00ebkeqit Stasi thuhet se ndihmoi shoq\u00ebrin\u00eb e traumatizuar n\u00eb adresimin e s\u00eb shkuar\u00ebs s\u00eb vet.\u00a0 N\u00eb Shqip\u00ebri, e shkuara mbetet kruspull n\u00ebn rrogoz.<\/p>\n<p>Arkiva origjinale mbante dokumentet e armiqve t\u00eb dyshuar t\u00eb shtetit. Shum\u00eb prej t\u00eb dh\u00ebnave p\u00ebr ta jan\u00eb siguruar nga miqt\u00eb e ngusht\u00eb, t\u00eb af\u00ebrmit apo koleg\u00ebt.<\/p>\n<p>Nga qindramij\u00ebra dosje sekrete, t\u00eb grumbulluara gjat\u00eb 45 viteve t\u00eb diktatur\u00ebs, zyrtar\u00ebt pohojn\u00eb se kan\u00eb mbijetuar rreth 14.000 t\u00eb tilla. Shum\u00eb kan\u00eb humbur.\u00a0 Nj\u00eb pjes\u00eb jan\u00eb shkat\u00ebrruar q\u00ebllimisht nga komunist\u00ebt e fundit.<\/p>\n<p>\u201cNj\u00eb pjes\u00eb e mir\u00eb dosjesh u asgj\u00ebsuan n\u00eb fillim t\u00eb viteve \u201890\u201d,-thot\u00eb\u00a0 Kastriot Dervishi, drejtor i arkiv\u00ebs s\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Brendshme q\u00eb prej vitit 2005.<\/p>\n<p>P\u00ebrgjat\u00eb dekad\u00ebs s\u00eb kaluar, duket se arkivat u lan\u00eb n\u00eb m\u00ebshir\u00eb t\u00eb fatit. Ish-shefi i policis\u00eb sekrete, Klosi thot\u00eb se kur u em\u00ebrua n\u00eb detyr\u00eb,\u00a0 n\u00eb vitin 1998 zbuloi se nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e dosjeve ishin l\u00ebn\u00eb t\u00eb kalbeshin brenda disa thas\u00ebve.<\/p>\n<p>\u201cNe gjet\u00ebm dosje t\u00eb hapura, me flet\u00eb t\u00eb grisura e t\u00eb shp\u00ebrndara n\u00eb dysheme\u201d, thot\u00eb ai.<\/p>\n<p><strong>E shkuara si veg\u00ebl politike<\/strong><\/p>\n<p>Gjithsesi, politikan\u00ebt e t\u00eb dyja kaheve nuk marrin p\u00ebrsip\u00ebr shkat\u00ebrrimin e arkivave. Mesila Doda, deputete e PD-s\u00eb n\u00eb pushtet ngulmon se partia e saj \u00ebsht\u00eb e vendosur n\u00eb hapjen e dosjeve.<\/p>\n<p>\u201cEdhe pse kan\u00eb kaluar 20 vjet, p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore p\u00ebrballja me t\u00eb shkuar\u00ebn\u201d, thot\u00eb ajo. \u201cDosjet duhet t\u00eb hapen\u201d.\u00a0 Doda akuzon opozit\u00ebn socialiste p\u00ebr minimin e ligjit t\u00eb lustracionit, inisiativ\u00eb e PD-s\u00eb q\u00eb prej vitit 1995.<\/p>\n<p>Socialist\u00ebt n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr akuzojn\u00eb rival\u00ebt e tyre p\u00ebr premtime boshe ndaj viktimave t\u00eb komunizmit.<\/p>\n<p>Ish-kryeministri Pandeli Majko thot\u00eb se arkiva e Sigurimit\u00a0 \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb prej problemeve t\u00eb mprehta t\u00eb trash\u00ebguara nga komunizmi.<\/p>\n<p>Rrug\u00ebn pa krye me hapjen e dosjeve ai ia faturon klas\u00ebs aktuale politike, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb nj\u00eb miks ish-komunist\u00ebsh e njer\u00ebzish q\u00eb kund\u00ebrshtuan regjimin.<\/p>\n<p>\u201cMartesa mes tyre ka krijuar nj\u00eb identitet t\u00eb dyfisht\u00eb, \u00e7ka e b\u00ebn kontrovers dhe t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebrballjen me t\u00eb shkuar\u00ebn\u201d, thot\u00eb ai.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, socialist\u00ebt dhe demokrat\u00ebt kan\u00eb n\u00eb radh\u00ebt e tyre shum\u00eb ish-komunist\u00eb, po aq sa edhe njer\u00ebz q\u00eb mund t\u00eb mburren se kan\u00eb qen\u00eb n\u00eb krahun e q\u00ebndrestar\u00ebve. Realiteti ka treguar gjithsesi se kund\u00ebrshtar\u00ebt e regjimit, q\u00eb jan\u00eb sot n\u00eb politik\u00eb ishin po aq af\u00ebr qendr\u00ebs s\u00eb pushtetit n\u00eb diktatur\u00eb.<\/p>\n<p>Kjo pasi Hoxha zbehu dallimin mes armiqve dhe besnik\u00ebve: bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt e tij m\u00eb t\u00eb ngusht\u00eb ishin vazhdimisht n\u00ebn dyshim dhe v\u00ebzhgim, si armiq t\u00eb mundsh\u00ebm t\u00eb shtetit.<\/p>\n<p>Shum\u00eb shqiptar\u00eb besojn\u00eb sot se zyrtar\u00ebt e t\u00eb dyja partive, spiun\u00eb o t\u00eb spiunuar qofshin, kan\u00eb arsye t\u2019u tremben arkivave. Rrjedhjet selektive prej arkiv\u00ebs s\u00eb mbyllur jan\u00eb p\u00ebrdorur shpesh p\u00ebr sulm apo shantazh ndaj figurave t\u00eb spikatura.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, ish-shefi i sh\u00ebrbimit sekret, Klosi l\u00eb t\u00eb kuptohet se frika p\u00ebr dosjet e panjohura \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e vlefshme p\u00ebr politikan\u00ebt, se informacioni q\u00eb gjendet brenda tyre.<\/p>\n<p>\u201cAsgj\u00eb s\u2019do t\u00eb ndodhte n\u00ebse ne do t\u2019i hapnim dosjet. Por askush nuk ka qen\u00eb realisht i interesuar p\u00ebr t\u2019i hapur ato, se e shkuara \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur si nj\u00eb veg\u00ebl e politik\u00ebs\u201d,-thot\u00eb ai.<\/p>\n<p>Nj\u00eb trash\u00ebgimi n\u00eb zhdukje<\/p>\n<p>N\u00eb disa vende t\u00eb Europ\u00ebs Lindore, t\u00eb burgosurit politik\u00eb t\u00eb komunizmit u prit\u00ebn krah\u00ebhapur n\u00eb shoq\u00ebri.\u00a0 Disa madje u ngjit\u00ebn n\u00eb zyrat m\u00eb t\u00eb larta t\u00eb shtetit: Vaclav Havel, Arpad Goncz and Lech Walesa u b\u00ebn\u00eb lider\u00ebt e \u00c7ekis\u00eb, Hungaris\u00eb dhe Polonis\u00eb.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>[fact title=&#8221;Sigurimi: Rolet dhe kodet&#8221;]\u00c7do operativ i Sigurimit kishte nj\u00eb rrjet informator\u00ebsh dhe bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebsh, t\u00eb ndar\u00eb n\u00eb 4 kategori.<\/p>\n<p>1. \u201cRezident\u00ebt\u201d rekrutoheshin nga radh\u00ebt e komunist\u00ebve ose t\u00eb besuarit e tyre. \u00c7do rezident mbante lidhje me 2 ose m\u00eb shum\u00eb informator\u00eb. Roli i tyre ishte mbledhja e informacioneve p\u00ebr operativin dhe menaxhimi i burimeve t\u00eb rangut t\u00eb ul\u00ebt.<\/p>\n<p>2. \u201cAgjent\u00ebt\u201d duhej t\u00eb mblidhnin informacione p\u00ebr t\u00eb ashtuquajturit armiq t\u00eb shtetit, klas\u00eb s\u00eb cil\u00ebs i p\u00ebrkisnin. Shum\u00eb prej tyre kishin lidhje me elit\u00ebn \u201cborgjeze\u201d q\u00eb i kishte paraprir\u00eb komunist\u00ebve. Disa prej tyre ishin ish-komunist\u00eb t\u00eb r\u00ebn\u00eb nga pushteti. Ata rekrutoheshin p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00ebn presion dhe konsideroheshin bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb me vler\u00eb.<\/p>\n<p>3. \u201cInformator\u00ebt\u201d ishin agjent\u00eb t\u00eb rolit t\u00eb ul\u00ebt apo spiun\u00eb t\u00eb zakonsh\u00ebm, t\u00eb cil\u00ebt punonin t\u00eb maskuar. Edhe ata rekrutoheshin n\u00ebn shantazh.<\/p>\n<p>4.\u201dStrehuesit\u201d ishin gjithashtu komunist\u00eb ose njer\u00ebz t\u00eb besuar. Roli i tyre ishte sigurimi i nj\u00eb vendi t\u00eb sigurt, zakonisht n\u00eb zyr\u00eb apo n\u00eb sht\u00ebpi, ku operativi duhej t\u00eb takohej me personin e dyshuar.<\/p>\n<p>[Burimi: \u201cSigurimi i Shtetit, 1944-1991\u201d i Kastriot Dervishit][\/fact]<\/p>\n<p>Shqip\u00ebria vazhdon t\u00eb mbetet nj\u00eb nd\u00ebr vendet m\u00eb t\u00eb varfra t\u00eb Europ\u00ebs. Rrug\u00ebtimi i v\u00ebshtir\u00eb nga diktatura dhe izolimi u pasua edhe me periudh\u00ebn e anarkis\u00eb n\u00eb mesin e viteve \u201990. Ish-t\u00eb p\u00ebrndjekurit politik\u00eb u rropat\u00ebn p\u00ebr nd\u00ebrtimin e nj\u00eb jete t\u00eb re, mes turbulencave t\u00eb dy dekadave t\u00eb fundit.<\/p>\n<p>Me prona t\u00eb konfiskuara gjat\u00eb koh\u00ebs s\u00eb burgut dhe me familjet \u201ce paketuara\u201d n\u00eb kampe internimi, t\u00eb liruarit n\u00eb kaosin e pas-komunizmit u p\u00ebrball\u00ebn m\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb shumta. Kishte nga ata q\u00eb u strehuan n\u00eb godina t\u00eb braktisura e q\u00eb sot jetojn\u00eb me frik\u00ebn e d\u00ebbimit.<\/p>\n<p>Lavdrim Ndreu, i cili sapo ka hyr\u00eb n\u00eb t\u00eb shtat\u00ebdhjetat e kaloi pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb jet\u00ebs n\u00eb nj\u00eb kamp internimi. N\u00eb 20 vitet e fundit, ka jetuar n\u00eb godin\u00ebn q\u00eb dikur p\u00ebrdorej si kaldaj\u00eb p\u00ebr skuadr\u00ebn e futbollit \u201cPartizani\u201d.<\/p>\n<p>\u201cSi\u00e7 e sheh, jet\u00ebt tona nuk kan\u00eb ndryshuar shum\u00eb q\u00eb at\u00ebher\u00eb\u201d, thot\u00eb ai. K\u00ebto ambiente jan\u00eb ndar\u00eb mes ish t\u00eb p\u00ebrndjekurve t\u00eb tjer\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt i quan \u201ckush\u00ebrinjt\u00eb e mi t\u00eb kampit\u201d.\u00a0 Ai ende pret nga qeveria t\u00eb legalizoj\u00eb k\u00ebt\u00eb pron\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb tij.<\/p>\n<p>Sipas Simon Mirak\u00ebs, kreut t\u00eb Institutit t\u00eb Rehabilitimit t\u00eb ish-t\u00eb P\u00ebrndjekurve, shum\u00eb prej t\u00eb burgosurve vuajn\u00eb nga problemet me sh\u00ebndetin, p\u00ebr shkak t\u00eb keqtrajtimit. Nj\u00eb pjes\u00eb prej tyre u martuan von\u00eb, pas lirimit dhe aktualisht po p\u00ebrpiqen t\u00eb sigurojn\u00eb jet\u00ebn e t\u00eb vegj\u00eblve.<\/p>\n<p>Qeverit\u00eb e m\u00ebparshme premtuan gjithashtu kompensime. Ligji i miratuar n\u00eb vitin 2007 u njeh ish-t\u00eb burgosurve politik\u00eb d\u00ebmshp\u00ebrblimin prej 2 mij\u00eb lek\u00ebsh (\u20ac14.3) p\u00ebr \u00e7do dit\u00eb t\u00eb kaluar n\u00eb qeli.<\/p>\n<p>Qeveria aktuale e ndau kompensimin n\u00eb tet\u00eb k\u00ebste. P\u00ebrgjat\u00eb pes\u00eb viteve t\u00eb fundit, vet\u00ebm nj\u00eb k\u00ebst \u00ebsht\u00eb shp\u00ebrndar\u00eb plot\u00ebsisht.<\/p>\n<p>Greva e uris\u00eb dhe vet\u00ebdjegiet e k\u00ebsaj vjeshte n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb Tiran\u00ebs zun\u00eb faqet e para t\u00eb gazetave. Politikan\u00ebt \u201ctregtuan\u201d fajin, duke akuzuar nj\u00ebri-tjetrin p\u00ebr dirigjim t\u00eb protestuesve apo injorimin e tyre.<\/p>\n<p>Greva e uris\u00eb tashm\u00eb \u00ebsht\u00eb mbyllur. P\u00ebrtej publicitetit p\u00ebr kauz\u00ebn e ish-t\u00eb burgosurve politik\u00eb, mbetet e paqart\u00eb se \u00e7far\u00eb u arrit p\u00ebrmes saj.\u00a0 Disa analist\u00eb ngrit\u00ebn pik\u00ebpyetje n\u00ebse qeveria mund t\u2019i p\u00ebrballoj\u00eb kostot e premtuara t\u00eb kompensimit: nj\u00eb vler\u00eb q\u00eb kap shifr\u00ebn e 400 milion\u00eb eurove.<\/p>\n<p>E nd\u00ebrsa vitet rrjedhin, komuniteti i t\u00eb mbijetuarve \u00ebsht\u00eb n\u00eb zhdukje. S\u00eb bashku me zhdukjen e t\u00eb dh\u00ebnave n\u00eb arkiv\u00eb, po fiken edhe d\u00ebshmitar\u00ebt e dor\u00ebs s\u00eb par\u00eb t\u00eb brutalitetit komunist. Shqip\u00ebria moderne nd\u00ebrkoh\u00eb po tregon pak interes p\u00ebr rr\u00ebfenjat e vuajtjes nga kampet e burgut.<\/p>\n<p>K\u00ebt\u00eb ver\u00eb, BIRN u p\u00ebrpoq t\u00eb kontaktonte me Koten, ish-punonj\u00ebsin e policis\u00eb sekrete q\u00eb p\u00ebrgatiti \u00e7\u00ebshtjen kund\u00ebr Lubonj\u00ebs. Nuk ishte i gatsh\u00ebm p\u00ebr intervist\u00eb.<\/p>\n<p>I biri thot\u00eb se Kote vuan nga skleroza. \u201c\u00cbsht\u00eb e kot\u00eb t\u00eb flas\u00ebsh me t\u00eb\u201d-pohon ai n\u00eb dyqanin e shk\u00ebmbimit t\u00eb parave. \u201cLubonja ishte me fat q\u00eb e takoi dy vjet m\u00eb par\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb burgosurit politik\u00eb, harrimi i s\u00eb kaluar\u00ebs shkon krah p\u00ebr krah me mohimin e saj. Lubonja beson se shoq\u00ebris\u00eb i duhet t\u00eb njoh\u00eb \u00e7\u2019ka ndodhi n\u00ebn diktatur\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb arrij\u00eb t\u00eb kuptoj\u00eb realitetin e sot\u00ebm. \u201cRegjimi ishte si nj\u00eb xhaket\u00eb force, q\u00eb u dha njer\u00ebzve form\u00ebn e vet\u201d, thot\u00eb ai.<\/p>\n<p>P\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb e sotme, Lubonja ofron nj\u00eb tjet\u00ebr krahasim. \u00cbsht\u00eb si nj\u00eb xhung\u00ebl, thot\u00eb ai, ku ish-t\u00eb burgosurit politik\u00eb u gjend\u00ebn n\u00eb bisht t\u00eb \u201czinxhirit ushqimor\u201d.<\/p>\n<p>E shkuara e trazuar<\/p>\n<p>N\u00eb lindje t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, viktimat rumune t\u00eb komunizmit po luftojn\u00eb gjithashtu kund\u00ebr indiferenc\u00ebs s\u00eb shtetit, nd\u00ebrsa koha rrjedh pandalim.<\/p>\n<p>Telefoni trig\u00ebllin zhurmsh\u00ebm n\u00eb zyr\u00ebn e Octav Bjoz\u00ebs, atlet i dikursh\u00ebm, sot kryetar i Shoqat\u00ebs s\u00eb ish-t\u00eb Burgosurve Politik\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cKjo \u00ebsht\u00eb puna ime s\u00eb fundmi zonjush\u00eb, funeralet\u201d,-thot\u00eb ai si p\u00ebr t\u2019u shfaj\u00ebsuar.\u00a0 Sapo m\u00ebsoi vdekjen e Gheorghe Jijie, nj\u00eb ish-i burgosur 93-vje\u00e7ar.<\/p>\n<p>Shoqata e Bjoz\u00ebs kishte mij\u00ebra an\u00ebtar\u00eb n\u00eb vitet \u201990. Sot kan\u00eb mbijetuar diku te\u00a0 4 mij\u00eb.<\/p>\n<p>\u201cShum\u00eb t\u00eb burgosur politik\u00eb vdiq\u00ebn n\u00eb varf\u00ebri e n\u00eb pritje t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb\u201d,-thot\u00eb<\/p>\n<p>Adelina Timtariu, studiuese e Institutit p\u00ebr hetimin e krimeve t\u00eb komunizmit n\u00eb Bukuresht.<\/p>\n<p>Ish-sh\u00ebrbimi sekret, Securitate\u00a0 prodhoi m\u00eb shum\u00eb se 2 milion\u00eb dosje t\u00eb qytetar\u00ebve rumun\u00eb. Nj\u00ebsoj si n\u00eb Shqip\u00ebri, shteti ka b\u00ebr\u00eb ve\u00e7 ca \u00e7apitje p\u00ebr hapjen e tyre. P\u00ebrmbajtja mbetet gjer\u00ebsisht e panjohur p\u00ebr publikun.<\/p>\n<p>Shum\u00eb v\u00ebzhgues besojn\u00eb se komunist\u00ebt rumun\u00eb dirigjuan \u201crevolucionin\u201d e 1989.\u00a0 Kur diktatori u rr\u00ebzua, drejtuesit e lart\u00eb t\u00eb partis\u00eb ruajt\u00ebn p\u00ebrtej fasad\u00ebs pushtetin e tyre.<\/p>\n<p>\u201cPartia Komuniste ruajti influenc\u00ebn\u201d,-thot\u00eb Cristian Vasile, nj\u00eb an\u00ebtar i komisionit t\u00eb ngritur p\u00ebr analizimin e dosjeve t\u00eb Securitates. Ai thot\u00eb se shum\u00eb an\u00ebtar\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj partie ruajt\u00ebn pozicionet pas vitit 1989. \u201cEdhe pse disa bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb u denoncuan, vet\u00ebm pak dhan\u00eb dor\u00ebheqjen nga postet publike\u201d.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, vendet ish-komuniste nuk mbeten vet\u00ebm n\u00eb munges\u00ebn e vullnetit p\u00ebr ta par\u00eb n\u00eb sy t\u00eb shkuar\u00ebn. Ndoshta, \u00ebsht\u00eb vet\u00eb natyra dep\u00ebrtuese e diktatur\u00ebs q\u00eb fut n\u00eb ankth shum\u00eb shoq\u00ebri, kur vjen puna tek adresimi i krimeve.<\/p>\n<p>Demokracia n\u00eb Spanj\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb jet\u00ebgjat\u00eb se n\u00eb Rumani e Shqip\u00ebri: q\u00eb prej daljes nga qeverisja e krahut t\u00eb djatht\u00eb t\u00eb Francisko Francos n\u00eb vitet \u201970. Edhe k\u00ebtu, p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t\u00eb zbuluar mizorit\u00eb e kryera n\u00ebn regjimin e shkuar kan\u00eb ngecur n\u00eb balt\u00eb. Rreth 114.000 spanjoll\u00eb mendohet t\u00eb ken\u00eb vdekur n\u00eb vitet 1930-1940: gjat\u00eb dhe pas luft\u00ebs civile q\u00eb solli n\u00eb pushtet Francon.<\/p>\n<p>Fushata e hetimit t\u00eb k\u00ebtyre krimeve u drejtua nga Baltasar Garzon, nj\u00eb gjyqtar spanjoll i rangut t\u00eb lart\u00eb, i cili nd\u00ebrtoi nj\u00eb karrier\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb me v\u00ebnien n\u00eb vend t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb p\u00ebr viktimat e diktaturave.<\/p>\n<p>Grupet spanjolle t\u00eb krahut t\u00eb djatht\u00eb kund\u00ebrshtuan hetimin e tij mbi regjimin e Fancos, duke pretenduar se ai kishte shkelur disa nene t\u00eb ligjit t\u00eb amnistis\u00eb s\u00eb vitit 1977. Garzon u lirua nga akuzat n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 2012.<\/p>\n<p>Gjithsesi, ai u d\u00ebnua n\u00eb nj\u00eb proces paralel p\u00ebr akuz\u00ebn e urdh\u00ebrimit t\u00eb p\u00ebrgjimeve ilegale. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, ky vendim i dha fund karrier\u00ebs s\u00eb tij n\u00eb Spanj\u00eb.<\/p>\n<p>Procesi i gjyqtarit rihapi debatin p\u00ebr trash\u00ebgimin\u00eb e luft\u00ebs civile. Mb\u00ebshtet\u00ebsit e Garzonit besojn\u00eb se ai mbeti viktim\u00eb e p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr ndrydhjen e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs rreth t\u00eb shkuar\u00ebs.<\/p>\n<p>\u201cNj\u00eb pjes\u00eb e fuqishme e shoq\u00ebris\u00eb spanjolle i vuri kryqin Garzonit\u201d,-i tha BIRN-it avokati i tij, Gonzalo Martinez-Fresneda.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, disa prej trash\u00ebgimtar\u00ebve t\u00eb viktimave t\u00eb diktatur\u00ebs mbeten optimist\u00eb.<\/p>\n<p>Emilio Silva, nj\u00eb gazetar spanjoll shpreson q\u00eb drejt\u00ebsia \u00ebsht\u00eb s\u00ebrish e mundur p\u00ebrmes gjykatave n\u00eb Argjentin\u00eb, t\u00eb cilat po shqyrtojn\u00eb mund\u00ebsin\u00eb e hetimit t\u00eb krimeve t\u00eb kryera gjat\u00eb diktatur\u00ebs spanjolle.<\/p>\n<p>Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr aktivist\u00ebt e zbardhjes s\u00eb sekreteve t\u00eb luft\u00ebs civile. Megjithat\u00eb, heshtja p\u00ebr t\u00eb shkuar\u00ebn kthehet ndonj\u00ebher\u00eb n\u00eb \u201cbalsam\u201d p\u00ebr dhimbjen.<\/p>\n<p>Pas r\u00ebnies s\u00eb regjimit t\u00eb Francos, Spanja nuk hetoi asnj\u00eb prej krimeve t\u00eb asaj periudhe.<\/p>\n<p>Silva kujton bisedat e mbr\u00ebmjes rreth tavolin\u00ebs s\u00eb ngr\u00ebnies mbi fundin e vrazhd\u00eb t\u00eb gjyshit t\u00eb tij. Ai, nj\u00eb republikan dhe kund\u00ebrshtar i Francos u vra gjat\u00eb luft\u00ebs civile.<\/p>\n<p>\u201cKur im at\u00eb dhe i v\u00ebllai diskutonin p\u00ebr luft\u00ebn civile, ime gjyshe p\u00ebrplaste dor\u00ebn mbi tavolin\u00eb\u201d,-thot\u00eb ai. T\u00eb gjith\u00eb duhej thjesht t\u00eb qepnin goj\u00ebn!<\/p>\n<p>Ky artikull u prodhua si pjes\u00eb e <a href=\"http:\/\/www.balkaninsight.com\/en\/page\/all-balkans-home\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Burs\u00ebs Ballkanike p\u00ebr Gazetari Cil\u00ebsore<\/a>, nis\u00ebm e <a href=\"http:\/\/www.bosch-stiftung.de\/content\/language2\/html\/index.asp\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Robert Bosch Stiftung<\/a> dhe <a href=\"http:\/\/www.erstestiftung.org\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ERSTE Foundation<\/a>, n\u00eb bashk\u00ebpunim me <a href=\"http:\/\/birn.eu.com\/en\/page\/home\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Rrjetin Ballkanik p\u00ebr Gazetarin\u00eb Investigative<\/a>.<\/p>\n<!-- AddThis Advanced Settings generic via filter on the_content --><!-- AddThis Share Buttons generic via filter on the_content -->","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I lir\u00eb pas 17 vitesh burg, Fatos Lubonja filloi t\u00eb rr\u00ebmonte n\u00eb t\u00eb shkuar\u00ebn. K\u00ebrkonte t\u00eb zbulonte se si n\u00eb mosh\u00ebn 23-vje\u00e7are p\u00ebrfundoi n\u00eb katalogun e mjer\u00eb t\u00eb komunizmit shqiptar: nj\u00eb i burgosur politik,\u00a0 i reduktuar n\u00eb nj\u00eb em\u00ebr e nj\u00eb num\u00ebr. Zbulimi i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs e udh\u00ebhoqi prej arkivave t\u00eb policis\u00eb sekrete drejt e [&hellip;]<!-- AddThis Advanced Settings generic via filter on get_the_excerpt --><!-- AddThis Share Buttons generic via filter on get_the_excerpt --><\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":79999,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[482,829],"tags":[2004,883,850,2355,2200,1389,869,862,2033,2246,2275,1210,107,2356,2357,1450,2358,885,2359,1664,2168,1785,1709,1294,1460,2034,1544,1368,1533,1091,1167,1586,2360,2361,391,2362,804,1554,2363,1172],"fifu_image_url":"https:\/\/www.reporter.al\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/Fatos-Lubonja-dhe-aktiviste-duke-folur-me-gazetaret-ne-Spac.jpg","fifu_image_alt":"Fatos Lubonja dhe aktivist\u00eb duke folur me gazetar\u00ebt ne Spa\u00e7 | Foto: Blerina Gjoka\/ BIRN","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/79998"}],"collection":[{"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=79998"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/79998\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":80000,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/79998\/revisions\/80000"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/79999"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=79998"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=79998"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/reporter.al\/vetingu\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=79998"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}